Black History: Iets meer over de Surinamer die schoenen revolutioneerde in 1883

Hoe zou de wereld eruit zien als schoenen alleen waren voorbehouden aan ‘the lucky few’, als een soort luxeproduct voor de allerrijksten? Zou je je kunnen indenken dat je alle schoenen die je door je leven heen hebt gedragen, nooit gehad zou hebben? Weird right? In een zoektocht naar uitvindingen waarvan het patent op de naam staat van Afro-Amerikanen, stuitte ik op Jan Ernst Matzeliger (1852–1889). Vooral zijn Nederlands klinkende naam viel op tussen een hele rij mensen die onder meer verantwoordelijk zijn voor de dingen die we vandaag de dag doodnormaal vinden. Pindakaas, een mobiele telefoon, een deurknop, een strijkplank, een gasfornuis en een afstandsbediening zijn daar enkele voorbeelden van. Dat ik nooit iets leerde over de Afro-Amerikanen die met hun uitvindingen ons dagelijkse leven makkelijker maken snapte ik, maar dat ik tot dat moment niets wist over de in Suriname geboren Matzelinger, verbaasde me vooral. Dus, ging ik op onderzoek uit. Wie hij was en vooral wat hij deed, lees je in dit artikel. 

Jan-Ernst-MatzeligerJan Ernst Matzeliger en zijn machine (c) glogster.com

Jan Ernst Matzeliger werd in 1852 geboren in Paramaribo, Suriname. Hij was de grondlegger van de moderne schoenen industrie en de automatisering daarvan. Een industrie waarin vandaag de dag wereldwijd biljoenen euro’s in omgaan. Matzeliger verhoogde de productie van schoenen met 900% en verving het kostbare handwerk dat er eerder mee gepaard ging. De schoen was niet langer een luxeproduct, maar werd dankzij zijn uitvinding haast voor iedereen betaalbaar. Maar ik hoor je denken…, HOE DAN?!

Precies zo:
Geboren uit een Nederlandse ingenieur en een Surinaamse slavin, had Matzeliger op zeer jonge leeftijd al aanleg voor techniek en leerde hij in de fabrieken op slechts 10 jarige leeftijd al de kneepjes van het vakOp 19 jarige leeftijd vertrok hij uit Suriname om de wereld te verkennen. Toen hij in 1873 per boot aankwam in Philladelphia besloot hij er te blijven, ervan uitgaand dat hij makkelijk werk zou kunnen vinden vanwege zijn technische achtergrond. Zijn gebrekkige Engels zorgde helaas voor het tegenovergestelde. Een groep Afro-Amerikaanse kerkgangers kreeg medelijden met de jonge Matzeliger, hielp hem op weg en werd in essentie zijn familie in Amerika.

cobbler-schoolDe schoenmakers in de tijd van Matzeliger (c) usslave.blogspot.nl

Matzeliger werd rond 1877 als leerling aangenomen door een bedrijf dat schoenen maakte en daarbij een deel van het proces automatiseerde. Het vastmaken van de zool aan de bovenkant van de schoen, was echter een vak apart en kon alleen met de hand gedaan worden. Een efficiënte schoenenmaker kreeg op een gemiddelde werkdag van 10 uur, ongeveer 50 schoenen af. Hierdoor was de kostprijs torenhoog en de “hand laster” (*engels), zoals de baan heette, een onvervangbare schakel in het proces en hadden zij de touwtjes in handen, ook qua kostprijzen. Zij waren er immers van overtuigd dat geen machine kon wat zij met de hand deden.

Bad ass als hij was, observeerde Matzeliger de mensen die een enorme greep hadden op het proces, vertaalde hij hun handbewegingen naar machinale handelingen en maakte hij in het geheim zijn eerste prototype.  Toen bekend werd wat hij aan het doen was, waren de hand lasters trouwens not amused en maakten ze hem belachelijk. Anderzijds waren er mensen die wel nut zagen in een dergelijke machine en hem geld boden voor het ontwerp. In afwachting van een beter bod, kwamen er uiteindelijk twee investeerders op Matzeliger’s pad waarmee hij in zee ging. Het resulteerde in een upgrade van het eerste prototype, wat vooral bestond uit stukjes hout, sigarendoosjes en weggegooide spijkers en draad, naar duurdere materialen die hij nu kon betalen. In 1883 verkreeg hij patent op zijn ‘Lasting Machine’ en in de twee jaar die erop volgde, perfectioneerde Matzliger het ontwerp en maakte de machine 700 schoenen per dag.

blackinventorsAfro-Amerikaanse uitvinders en hun uitvindingen. Hoeveel gebruik jij er dagelijks? (c) africarescource.com

Het patent werd uiteindelijk overgekocht door The United Shoe Machine Company waardoor de prijzen van schoenen met 50% verlaagd werden, de medewerkers het dubbele ontvingen aan salaris en de werkomstandigheden erop vooruit gingen. Het bedrijf was uiteindelijk goed voor 1 biljoen (ja, biljoen) dollar. Matzeliger werd goed rijk van zijn uitvinding maar kon daar helaas niet van genieten. Hij kreeg tuberculose en stierf op 24 augustus 1889 op 37 jarige leeftijd. Hoewel de geschiedenisboeken nauwelijks schrijven over Matzeliger, is zijn nalatenschap vooral dat hij ‘het onmogelijke’ deed en daarmee een wereldwijde industrie ontwikkelde. Alle schoenenbedrijven, tot op de dag van vandaag, gebruiken het mechanische principe van de Surinamer. Omdat hij niet getrouwd was noch erfgenamen had toen hij stierf, ging het grootste gedeelte van zijn bezittingen naar der kerk die hem vanaf het begin had geaccepteerd. Matzeliger werd begraven in Lynn, Massachusetts waar in 1984 een brug naar hem werd vernoemd en hij in het centrum. een standbeeld kreeg.

Oh boy…. the things they don’t teach in school
Wil je meer weten over Ernst Jan Matzeliger? Klik dan hier, hier, hier of hier.

 

 

Comments

comments

By continuing to use the site, you agree to the use of cookies. more information

The cookie settings on this website are set to "allow cookies" to give you the best browsing experience possible. If you continue to use this website without changing your cookie settings or you click "Accept" below then you are consenting to this.

Close